1項 Caesar in eam spem venerat se sine pugna et sine volnere suorum rem conficere posse,
quod re frumentaria adversarios interclusisset.
2項 Cur etiam secundo proelio aliquos ex suis amitteret?
cur volnerari pateretur optime meritos de se milites?
cur denique fortunam periclitaretur?
praesertim cum non minus esset imperatoris consilio superare quam gladio.
3項 Movebatur etiam misericordia civium, quos interficiendos videbat;
quibus salvis atque incolumibus rem obtinere malebat.
4項 Hoc consilium Caesaris plerisque non probabatur;
milites vero palam inter se loquebantur,
quoniam talis occasio victoriae dimitteretur,
etiam cum vellet Caesar, sese non esse pugnaturos.
Ille in sua sententia perseverat
et paulum ex eo loco digreditur, ut timorem adversariis minuat.
5項 Petreius atque Afranius oblata facultate in castra sese referunt.
Caesar praesidiis in montibus dispositis
omni ad Hiberum intercluso itinere,
quam proxime potest hostium castris, castra communit.
1項 Postero die duces adversariorum perturbati,
quod omnem rei frumentariae fluminisque Hiberi spem dimiserant,
de reliquis rebus consultabant.
2項 Erat unum iter, Ilerdam si reverti vellent,
alterum, si Tarraconem peterent.
Haec consiliantibus eis nuntiantur aquatores ab equitatu premi nostro.
3項 Qua re cognita
crebras stationes disponunt equitum et cohortium alariarum
legionariasque intericiunt cohortes
vallumque ex castris ad aquam ducere incipiunt,
ut intra munitionem et sine timore et sine stationibus aquari possent.
4項 Id opus inter se Petreius atque Afranius partiuntur
ipsique perficiundi operis causa longius progrediuntur.
1項 Quorum discessu
liberam nacti milites colloquiorum facultatem volgo procedunt,
et quem quisque in <Caesaris> castris notum aut municipem habebat conquirit atque evocat.
2項 Primum agunt gratias omnes omnibus, quod sibi perterritis pridie pepercissent:
eorum se beneficio vivere.
Deinde imperatoris fidem quaerunt,
rectene se illi sint commissuri,
et quod non ab initio fecerint
armaque quod cum hominibus necessariis et consanguineis contulerint, queruntur.
3項 His provocati sermonibus fidem
ab imperatore de Petreii atque Afranii vita petunt,
ne quod in se scelus concepisse neu suos prodidisse videantur.
Quibus confirmatis rebus
se statim signa translaturos confirmant
legatosque de pace primorum ordinum centuriones ad Caesarem mittunt.
4項 Interim alii suos in castra invitandi causa adducunt,
alii ab suis abducuntur, adeo ut una castra iam facta ex binis viderentur;
compluresque tribuni militum et centuriones ad Caesarem veniunt
seque ei commendant.
5項 Idem hoc fit a principibus Hispaniae, quos illi evocaverant et secum in castris habebant obsidum loco.
Hi suos notos hospitesque quaerebant,
per quem quisque eorum aditum commendationis haberet ad Caesarem.
6項 Afranii etiam filius adulescens
de sua ac parentis sui salute cum Caesare per Sulpicium legatum agebat.
7項 Erant plena laetitia et gratulatione omnia,
eorum qui tanta pericula vitasse,
et eorum qui sine volnere tantas res confecisse videbantur,
magnumque fructum suae pristinae lenitatis omnium iudicio Caesar ferebat,
consiliumque eius a cunctis probabatur.
1項 Quibus rebus nuntiatis
Afranius ab instituto opere discedit seque in castra recipit,
sic paratus, ut videbatur, ut, quicumque accidisset casus, hunc quieto et aequo animo ferret.
2項 Petreius vero non deserit sese.
Armat familiam;
cum hac et praetoria cohorte cetratorum
barbarisque equitibus paucis, beneficiariis suis, quos suae custodiae causa habere consuerat,
improviso ad vallum advolat,
colloquia militum interrumpit,
nostros repellit a castris,
quos deprendit interficit.
3項 Reliqui coeunt inter se et repentino periculo exterriti
sinistras sagis involvunt gladiosque destringunt
atque ita se a cetratis equitibusque defendunt
castrorum propinquitate confisi
seque in castra recipiunt
et ab iis cohortibus, quae erant in statione ad portas, defenduntur.
1項 Quibus rebus confectis
flens Petreius manipulos circumit militesque appellat,
neu se neu Pompeium absentem imperatorem suum adversariis ad supplicium tradant, obsecrat.
2項 Fit celeriter concursus in praetorium.
Postulat, ut iurent omnes
se exercitum ducesque non deserturos neque prodituros neque sibi separatim a reliquis consilium capturos.
3項 Princeps in haec verba iurat ipse;
idem iusiurandum adigit Afranium;
subsequuntur tribuni militum centurionesque;
centuriatim producti milites idem iurant.
4項 Edicunt, penes quem quisque sit Caesaris miles, ut producat:
productos palam in praetorio interficiunt.
Sed plerosque ii, qui receperant, celant noctuque per vallum emittunt.
5項 Sic terror oblatus a ducibus,
crudelitas in supplicio,
nova religio iurisiurandi
spem praesentis deditionis sustulit
mentesque militum convertit
et rem ad pristinam belli rationem redegit.
1項 Caesar, qui milites adversariorum in castra per tempus conloquii venerant,
summa diligentia conquiri et remitti iubet.
2項 Sed ex numero tribunorum militum centurionumque nonnulli
sua voluntate apud eum remanserunt.
Quos ille postea magno in honore habuit;
centuriones in priores ordines,
equites Romanos in tribunicium restituit honorem.
1項 Premebantur Afraniani pabulatione, aquabantur aegre.
Frumenti copiam legionarii nonnullam habebant,
quod dierum XXII ab Ilerda frumentum iussi erant efferre,
caetrati auxiliaresque nullam,
quorum erant et facultates ad parandum exiguae et corpora insueta ad onera portanda.
2項 Itaque magnus eorum cotidie numerus ad Caesarem perfugiebat.
In his erat angustiis res.
Sed ex propositis consiliis duobus
explicitius videbatur Ilerdam reverti,
quod ibi paulum frumenti reliquerant.
Ibi se reliquum consilium explicaturos confidebant.
3項 Tarraco aberat longius;
quo spatio plures rem posse casus recipere intellegebant.
Hoc probato consilio ex castris proficiscuntur.
4項 Caesar, equitatu praemisso,
qui novissimum agmen carperet atque impediret,
ipse cum legionibus subsequitur.
Nullum intercedebat tempus, quin extremi cum equitibus proeliarentur.
1項 Genus erat hoc pugnae.
Expeditae cohortes novissimum agmen claudebant
pluresque in locis campestribus subsistebant.
2項 Si mons erat ascendendus,
facile ipsa loci natura periculum repellebat,
quod ex locis superioribus, qui antecesserant, suos ascendentes protegebant;
3項 cum vallis aut locus declivis suberat,
neque ii, qui antecesserant, morantibus opem ferre poterant,
equites vero ex loco superiore in aversos tela coniciebant,
tum magno erat in periculo res.
4項 Relinquebatur, ut cum eiusmodi locis esset adpropinquatum,
legionum signa consistere iuberent
magnoque impetu equitatum repellerent,
eo submoto repente incitati cursu sese in valles universi demitterent
atque ita transgressi rursus in locis superioribus consisterent.
5項 Nam tantum ab equitum suorum auxiliis aberant,
quorum numerum habebant magnum,
ut eos superioribus perterritos proeliis in medium reciperent agmen ultroque eos tuerentur;
quorum nulli ex itinere excedere licebat, quin ab equitatu Caesaris exciperetur.
1項 Tali dum pugnatur modo,
lente atque paulatim proceditur
crebroque, ut sint auxilio suis, subsistunt;
ut tum accidit.
2項 Milia enim progressi IIII
vehementiusque peragitati ab equitatu
montem excelsum capiunt ibique una fronte contra hostem castra muniunt
neque iumentis onera deponunt.
3項 Ubi Caesaris castra posita tabernaculaque constituta
et dimissos equites pabulandi causa animum adverterunt,
sese subito proripiunt hora circiter sexta eiusdem diei
et spem nacti morae discessu nostrorum equitum iter facere incipiunt.
4項 Qua re animum adversa
Caesar relictis <impedimentis cum> legionibus subsequitur,
praesidio impedimentis paucas cohortes relinquit;
hora x subsequi, pabulatores equitesque revocari iubet.
Celeriter equitatus ad cotidianum itineris officium revertitur.
5項 Pugnatur acriter ad novissimum agmen, adeo ut paene terga convertant,
compluresque milites, etiam nonnulli centuriones, interficiuntur.
Instabat agmen Caesaris atque universum imminebat.
1項 Tum vero neque ad explorandum idoneum locum castris
neque ad progrediendum data facultate consistunt necessario
et procul ab aqua et natura iniquo loco castra ponunt.
2項 Sed isdem de causis Caesar, quae supra sunt demonstratae, proelio non lacessit
et eo die tabernacula statui passus non est,
quo paratiores essent ad insequendum omnes, sive noctu sive interdiu erumperent.
3項 Illi animadverso vitio castrorum
tota nocte munitiones proferunt castraque castris convertunt.
Hoc idem postero die a prima luce faciunt totumque in ea re diem consumunt.
4項 Sed quantum opere processerant et castra protulerant,
tanto aberant ab aqua longius,
et praesenti malo aliis malis remedia dabantur.
5項 Prima nocte aquandi causa nemo egreditur ex castris;
proximo die praesidio in castris relicto universas ad aquam copias educunt,
pabulatum emittitur nemo.
6項 His eos suppliciis male haberi Caesar
et necessariam subire deditionem quam proelio decertare malebat.
Conatur tamen eos vallo fossaque circummunire,
ut quam maxime repentinas eorum eruptiones demoretur;
quo necessario descensuros existimabat.
7項 Illi et inopia pabuli adducti
et quo essent ad iter expeditiores,
omnia sarcinaria iumenta interfici iubent.
1項 In his operibus consiliisque biduum consumitur;
tertio die magna iam pars operis Caesaris processerat.
Illi impediendae reliquae munitionis causa
hora circiter VIIII signo dato
legiones educunt aciemque sub castris instruunt.
2項 Caesar ab opere legiones revocat,
equitatum omnem convenire iubet, aciem instruit;
contra opinionem enim militum famamque omnium videri proelium defugisse magnum detrimentum afferebat.
3項 Sed eisdem [de] causis, quae sunt cognitae,
quo minus dimicare vellet, movebatur,
atque hoc etiam magis, quod spatii brevitas etiam in fugam coniectis
adversariis non multum ad summam victoriae iuvare poterat.
4項 Non enim amplius pedum milibus duobus ab castris castra distabant;
hinc duas partes acies occupabant duae;
tertia vacabat ad incursum atque impetum militum relicta.
5項 Si proelium committeretur,
propinquitas castrorum celerem superatis ex fuga receptum dabat.
Hac de causa constituerat signa inferentibus resistere, prior proelio non lacessere.
1項 Acies erat Afraniana duplex legionum V,
tertium in subsidiis locum alariae cohortes obtinebant;
2項 Caesaris triplex;
sed primam aciem quaternae cohortes ex V legionibus tenebant,
has subsidiariae ternae et rursus aliae totidem suae cuiusque legionis subsequebantur;
sagittarii funditoresque media continebantur acie,
equitatus latera cingebat.
3項 Tali instructa acie tenere uterque propositum videbatur:
Caesar, <ut> nisi coactus proelium non committeret, ille, ut opera Caesaris impediret.
Producitur tamen res aciesque ad solis occasum continentur;
inde utrique in castra discedunt.
4項 Postero die munitiones institutas Caesar parat perficere;
illi vadum fluminis Sicoris temptare, si transire possent.
5項 Qua re animadversa
Caesar Germanos levis armaturae equitumque partem flumen traicit
crebrasque in ripis custodias disponit.
1項 Tandem omnibus rebus obsessi,
quartum iam diem sine pabulo retentis iumentis,
aquae, lignorum, frumenti inopia,
conloquium petunt et id, si fieri possit, semoto a militibus loco.
2項 Ubi id a Caesare negatum, et palam si conloqui vellent, concessum est,
datur obsidis loco Caesari filius Afranii.
3項 Venitur in eum locum quem Caesar delegit.
Audiente utroque exercitu loquitur Afranius:
non esse aut ipsis aut militibus suscensendum,
quod fidem erga imperatorem suum Cn. Pompeium conservare voluerint.
4項 Sed satis iam fecisse officio
satisque supplicii tulisse perpessos omnium rerum inopiam;
nunc vero paene ut feras circummunitos prohiberi aqua, prohiberi ingressu,
neque corpore dolorem neque animo ignominiam ferre posse.
5項 Itaque se victos confiteri;
orare atque obsecrare,
si qui locus misericordiae relinquatur,
ne ad ultimum supplicium progredi necesse habeat.
Haec quam potest demississime et subiectissime exponit.
1項 Ad ea Caesar respondit:
nulli omnium has partes vel querimoniae vel miserationis minus convenisse.
2項 Reliquos enim omnes officium suum praestitisse:
se, qui etiam bona condicione et loco et tempore aequo confligere noluerit,
ut quam integerrima essent ad pacem omnia;
exercitum suum, qui iniuria etiam accepta suisque interfectis,
quos in sua potestate habuerit, conservarit et texerit;
illius denique exercitus milites, qui per se de concilianda pace egerint,
qua in re omnium suorum vitae consulendum putarint.
3項 Sic omnium ordinum partes in misericordia constitisse,
ipsos duces a pace abhorruisse;
eos neque colloquii neque indutiarum iura servasse
et homines imperitos et per colloquium deceptos crudelissime interfecisse.
4項 Accidisse igitur his, quod plerumque hominum nimia pertinacia atque arrogantia accidere soleat,
uti eo recurrant et id cupidissime petant, quod paulo ante contempserint.
5項 Neque nunc se illorum humilitate neque aliqua temporis opportunitate postulare, quibus rebus opes augeantur suae;
sed eos exercitus, quos contra se multos iam annos aluerint, velle dimitti.
6項 Neque enim sex legiones alia de causa missas in Hispaniam septimamque ibi conscriptam,
neque tot tantasque classes paratas
neque submissos duces rei militaris peritos.
(1) Suite des opérations devant Marseille ; position d'attaque
(2) Travaux d'approche
(3) Renfort de Nasidius
(4)-(7) Seconde bataille navale
(8)-(9) Construction d'une tour
(10) Construction d'une galerie couverte
(11)-(13) Impuissance des Marseillais. \ils demandent une suspension d'armes
(14) Les Marseillais incendient traîtreusement les ouvrages
(15) Réfection des ouvrages détruits
(16) Situation désespérée des Marseillais
(17)-(18) La situation en Espagne ultérieure. Attitude de Varron
(19) Sympathies de la province pour César
(20) Capitulation de Varron
(21) César quitte l'Espagne
(22) Capitulation des Marseillais ; César part pour Rome
(23)-(25) Campagne de Curion en Afrique. Débarquement et marche sur Utique
(26) Curion devant Utique ; premiers succès
(27)-(28) Quintilius Varus cherche à gagner les soldats de Curion
(29) Agitation des soldats de Curion
(30)-(31) Délibération du conseil
(32) Harangue de Curion
(33) Effet de la harangue de Curion
(34)-(35) Victoire des Césariens
(36) Siège d'Utique
(37) Approche des troupes de Juba. Curion lève le siège
(38)-(40) Curion marche contre les Numides
(41)-(44) Défaite et mort de Curion（了）
7項 Nihil horum ad pacandas Hispanias,
nihil ad usum provinciae provisum,
quae propter diuturnitatem pacis nullum auxilium desiderarit.
8項 Omnia haec iam pridem contra se parari;
in se novi generis imperia constitui,
ut idem ad portas urbanis praesideat rebus et duas bellicosissimas provincias absens tot annos obtineat;
9項 in se iura magistratuum commutari,
ne ex praetura et consulatu, ut semper,
sed per paucos probati et electi in provincias mittantur;
in se etiam aetatis excusationem nihil valere,
quod superioribus bellis probati ad obtinendos exercitus evocentur;
10項 in se uno non servari, quod sit omnibus datum semper imperatoribus,
ut rebus feliciter gestis aut cum honore aliquo aut certe sine ignominia domum revertantur exercitumque dimittant.
11項 Quae tamen omnia et se tulisse patienter et esse laturum;
neque nunc id agere, ut ab illis abductum exercitum teneat ipse,
quod tamen sibi difficile non sit,
sed ne illi habeant, quo contra se uti possint.
12項 Proinde, ut esset dictum,
provinciis excederent exercitumque dimitterent;
si id sit factum, se nociturum nemini.
Hanc unam atque extremam esse pacis condicionem.
1項 Id vero militibus fuit pergratum et iucundum, ut ex ipsa significatione cognosci potuit,
ut, qui aliquid iusti incommodi exspectavissent, ultro praemium missionis ferrent.
2項 Nam cum de loco et de tempore eius rei controversia inferretur,
et voce et manibus universi ex vallo, ubi constiterant, significare coeperunt,
ut statim dimitterentur,
neque omni interposita fide firmum esse posse, si in aliud tempus differretur.
3項 Paucis cum esset in utramque partem verbis disputatum,
res huc deducitur,
ut ii qui habeant domicilium aut possessionem in Hispania, statim,
reliqui ad Varum flumen dimittantur;
4項 ne quid eis noceatur
neu quis invitus sacramentum dicere cogatur,
a Caesare cavetur.
1項 Caesar ex eo tempore, dum ad flumen Varum veniatur,
se frumentum daturum pollicetur.
Addit etiam,
ut quid quisque eorum in bello amiserit,
quae sint penes milites suos, iis qui amiserant restituatur;
militibus aequa facta aestimatione pecuniam pro his rebus dissolvit.
2項 Quascumque postea controversias inter se milites habuerunt,
sua sponte ad Caesarem in ius adierunt.
3項 Petreius atque Afranius
cum stipendium ab legionibus paene seditione facta flagitarentur,
cuius illi diem nondum venisse dicerent,
Caesar ut cognosceret, postulatum est,
eoque utrique, quod statuit, contenti fuerunt.
4項 Parte circiter tertia exercitus eo biduo dimissa
duas legiones suas antecedere, reliquas subsequi iussit,
ut non longo inter se spatio castra facerent,
eique negotio Q. Fufium Calenum legatum praeficit.
5項 Hoc eius praescripto ex Hispania ad Varum flumen est iter factum,
atque ibi reliqua pars exercitus dimissa est.
